Instytucja rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków, została wprowadzona do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej jako: kro) nowelą z 17 czerwca 2004 r., zatem jest instytucją stosunkowo młodą i rzadko spotykaną w powszechnym obrocie. Jednakże rozwiązania w niej zawarte mogą okazać użyteczne biorąc pod uwagę interesy majątkowe małżonków. Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków jest ustrojem majątkowym umownym. Do jej ustanowienia konieczne jest zawarcie majątkowej umowy małżeńskiej w formie aktu notarialnego. Zgodnie z art. 513 kro, dorobkiem każdego z małżonków jest wzrost wartości jego majątku po zawarciu umowy majątkowej. Jeżeli sama umowa majątkowa małżonków nie stanowi inaczej, przy obliczaniu dorobków każdego z małżonków, pomija się: przedmioty majątkowe nabyte przed zawarciem umowy majątkowe, przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił, prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie, przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość, wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków; oraz przedmioty nabyte w zamian za nie, prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy. Natomiast przy obliczaniu dorobku każdego z małżonków, dolicza się wartość:

1) darowizn dokonanych przez jednego z małżonków, z wyłączeniem darowizn na rzecz wspólnych zstępnych małżonków oraz drobnych zwyczajowo przyjętych darowizn na rzecz innych osób;

2) usług świadczonych osobiście przez jednego z małżonków na rzecz majątku drugiego małżonka;

3) nakładów i wydatków na majątek jednego małżonka z majątku drugiego małżonka.

Dorobek oblicza się według stanu majątku z chwili ustania rozdzielności majątkowej i według cen
z chwili rozliczenia. Doliczenie oznacza uwzględnienie, a więc dodanie określonej wartości do dorobku. Doliczenie darowizn, usług i zwiększa wartość dorobku.

Ogólnikowo można majątek dorobkowy określić jako różnicę pomiędzy wartością majątku małżonka w dacie zawarcia umowy majątkowej a wartością tego majątku w konkretnej dacie późniejszej. Ową późniejszą datą, będzie data ustania umowy majątkowej i powrotu do ustroju wspólności majątkowej (albo innego ustroju majątkowego przewidzianego przez kro.). Potrzeba wyrównania dorobków aktualizuje się z chwilą ustania małżeństwa (rozwód, unieważnienie małżeństwa), zmiany umowy majątkowej z rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobku na zwykłą rozdzielność majątkową, a także z momentem ustanowienia przymusowej rozdzielności, czy to z mocy prawa, czy na skutek prawomocnego orzeczenia sądu. Wszystkie wymienione okoliczności skutkują ustaniem umownego ustroju majątkowego z wyrównaniem dorobków. W momencie ustania wspólności majątkowej z wyrównaniem dorobków, majątek dorobkowy małżonka staje się jego majątkiem osobistym, którym może on swobodnie zarządzać, już bez zgody oraz wpływu drugiego małżonka. Co najistotniejsze, zgodnie z art. 514 kro, po ustaniu rozdzielności majątkowej (a w momencie obliczania dorobków) małżonek, którego dorobek jest mniejszy niż dorobek drugiego małżonka, może żądać wyrównania dorobków przez zapłatę lub przeniesienie prawa. Z ważnych, obiektywnych powodów dotyczących okoliczności powstania dorobku danego małżonka, każdy z małżonków może żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków. W razie braku porozumienia między stronami co do sposobu lub wysokości wyrównania, możliwe jest zwrócenie się z właściwym powództwem o zmniejszenie obowiązku wyrównania dorobków. Znamienitą odmiennością, która wymaga wyjaśnienia w omawianym ustroju majątkowym jest okoliczność, iż z momentem ustania rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków, podział majątku rozumiany jako uzyskanie udziałów w majątku, nie powstaje z mocy prawa. Zatem, małżonek, z chwilą ustania rozdzielności dorobkowej, nie staje się współwłaścicielem udziału w zgromadzonym majątku dorobkowym w określonej części (1/2). Staje się jednak wierzycielem, a nie współwłaścicielem w dorobku, a zatem posiada on roszczenie o wyrównanie swojego dorobku, jeżeli jest on mniejszy niż dorobek drugiego małżonka. W takiej sytuacji, można obrazowo wskazać, iż małżonek, który swój obowiązek utrzymania rodziny spełniał w niepieniężny sposób – praca we wspólnym gospodarstwie domowym – może dochodzić rekompensaty za lata pracy na rzecz gospodarstwa domowego. Stawia to małżonków niepracujących zarobkowo, w nieco słabszej pozycji na drodze do wyrównania swojego dorobku. Konkludując, obowiązek wyrównania aktualizuje się w momencie ustania ustroju majątkowego z wyrównaniem dorobków i zgłoszenia stosownego żądania przez małżonka. Treścią żądania wyrównania dorobków jest roszczenie o zapłatę lub o przeniesienie prawa. Odnosząc się do zastrzeżonej w art. 514 kro możliwości zmniejszenie obowiązku wyrównania dorobku, należy wskazać, iż taką okoliczność może uzasadniać m.in. naganna postawa jednego z małżonków, który z zawinionych przez siebie przyczyn nie wykorzystywał swoich możliwości zarobkowych, nie przykładał się do utrzymania i powstania majątku, trwonił majątek itp. Należy wskazać, że z woli małżonków, wyraźnie wyrażonej w umowie majątkowej, ustanawiającej rozdzielność z wyrównaniem dorobków mogą oni wyłączyć pewne okoliczności i składniki majątkowe przy obliczaniu dorobków. Jako przykład można wskazać, że wychowywanie dzieci i obowiązki domowe mogą być wprost nieuwzględniane albo pominięte przy obliczaniu dorobków, zgodnie z wolą małżonków.

Informujemy, że powyższy artykuł nie jest opinią ani poradą prawną i nie może służyć jako ekspertyza przed sądem, urzędem czy osobą prywatną. Proszę pamiętać, że ze względu na niewielkie ramy objętościowe opracowania, artykuł dostarcza jedynie informacji ogólnych, które w konkretnym przypadku nie mogą zastąpić porady prawnej.

Przypominamy, że osoby posiadające Ochronę Prawną CDO24 mogą zawsze, na bieżąco zasięgnąć szczegółowych informacji w departamencie prawnym CDO24 pod numerem telefonu 801 00 31 38 lub 32 4781700. Pozostałe osoby zainteresowane posiadaniem ochrony prawnej zapraszamy do zapoznania się z ofertą CDO24 na stronie internetowej www.cdo24.pl.

Autor: Mateusz Widenka